در حال بارگذاری لطفا شکیبا باشید...
گنجینه ای از مردم شناسی، ادبیات عامیانه، موسیقی و رفتار شناسی دوره قاجار
■ اخبار » گفتگو ■ شناسه خبر : 7796 ■ چهارشنبه 13 شهریور ساعت 13:34
رضا کوچک زاده از نمایشگاه «به روایت نسخه خوانان» گفت:

گنجینه ای از مردم شناسی، ادبیات عامیانه، موسیقی و رفتار شناسی دوره قاجار


رضا کوچک زاده کارگردان و پژوهشگر تئاتر در گفتگویی با روابط عمومی خانه تئاتر در خصوص نمایشگاه « به روایت نسخه خوانان» که به همت او و یاری خانه تئاتر از نسخه های شبیه خوانی دوره قاجار برگزار خواهد شد گفت: در برخی از این نسخه ها حاشیه نویسی هایی وجود داشت که از خود مجالس نوشته شده مهم تر می شدند و ما را به بخشی از تاریخ پنهان مانده هنرهای نمایشی رساند که خیلی برای خود ما شگفت انگیز بود. اینها اسنادی هستند از زمانی که تاریخ نگاری دراماتیک وجود نداشته و به همین سبب این مجموعه گنجینه بزرگی از مردم شناسی، ادبیات عامیانه، موسیقی، رفتار شناسی و بسیاری دیگر از ارزشهاست و برای من که کارگردانی خوانده ام مهمترین بخش این اسناد این بود که سبب شد من با نیای نمایشی خود آشنا شوم چون عملا پیش از این چیزی در این مورد نمی دانستیم.
 از روند ایده این نمایشگاه که چند سال هست درگیر آن هستید و اینکه چطور شکل گرفت بگویید.
 
- از اواخر سال 83 متوجه شدم که مجموعه ای از نسخه های شبیه خوانی دوره قاجار در کتابخانه مجلس نگه داری می شود اما این بخش تنها مختص به اساتید بزرگ بود، پس از مدتی توسط انتشارات سمت به کتابخانه مجلس معرفی و وارد این مجموعه شدم. تا آنجایی که یادم است چهار جعبه بزرگ پفک بود که از این نسخه ها پر شده بود بدون اینکه شماره ای داشته باشد یا جداسازی شده باشد، بعدها متوجه شدیم که اینها نسخه های تعزیه است و از آنها فهرست برداری کردم و هر چه جلوتر رفتم ناچار بودم جزییات بیشتری را به فهرست اضافه کنم تا بتوانم آنها را از یکدیگر بازشناسی کنم. اما به دلیل برخی موارد فهرست های تهیه شده قابل استناد نبود و من نیز به دلیل مشغله تدریس مدتی از این اسناد و پژوهش روی آنها دور ماندم تا آن که به من خبر رسید ریاست کتابخانه عوض شده است و در نظر دارد تا فهرست تهیه شده ام را چاپ کند و از آنجایی که فهرست تهیه شده من بیشتر جنبه شخصی داشت پس از صحبت با رییس کتابخانه مجلس مجاب شدم که فهرستی درخور چاپ در کتاب تهیه کنم و چون تا بحال فهرست ایرانی در مورد شبیه نامه ها نداشتیم. بنابراین می بایست ساز و کاری برای این مجموعه تهیه می کردم. پس از مدتی مطالعه بر روی فهرست نسخ خطی و دیگر کتابهای موجود در کتابخانه مجلس فهرستی برای شبیه خوانی تهیه کردم که روشی منحصر به خود داشت و به شایستگی ها و ویژگی هنر شبیه خوانی نزدیک بود. سپس در فرایند کامل کردن فهرست تهیه شده از روی نسخ موجود نشانه هایی از تکیه دولت در نمونه ها مشاهده شد و سال های نگارش که معمولا در شبیه نامه ها نیست و گاه مهر نویسنده نیز روی برخی از آثار دیده می شد که جذابیت آن را بسیار بیشتر کرد.
 
پس نه تنها این مجموعه ارزش تاریخی دارند بلکه از منظر پژوهش و فلسفه هنر نیز حائز اهمیت هستند؟ 
 
بله، تا آن زمان پژوهشگران ایرانی اینقدر اطلاعات دقیقی از شبیه خوانی به دست نیاورده بودند، مثلا بهرام بیضایی در کتاب نمایش در ایران می گوید هیچ یک از شبیه گردانان و شبیه نویسان افرادی فنی نبودند و تنها انسان هایی معتقد بودند در حالی که ما در این نسخه ها نشانه هایی پیدا کردیم که نشان می داد این افراد به شدت فنی، کارگردان، دراماتورژ و نمایشنامه نویس واقعی بوده اند. خوشبختانه وقتی فهرست منتشر شد کاندیدای کتاب سال هم شد و بازتاب خوبی پیدا کرد، استقبال گسترده ای از کتاب شد چرا که تعداد شبیه خوانان زیاد بود و پژوهشگران این رشته نیز زیاد بودند اما منبع نداشتند و همین باعث شد هزار جلد کتاب کمتر از یکسال و نیم نایاب شود. در برخی از این نسخه ها حاشیه نویسی هایی وجود داشت که از خود مجالس نوشته شده مهم تر می شدند و ما را به بخشی از تاریخ پنهان مانده هنرهای نمایشی رساند که خیلی برای خود ما شگفت انگیز بود. اینها اسنادی هستند از زمانی که تاریخ نگاری دراماتیک وجود نداشته و به همین سبب این مجموعه گنجینه بزرگی از مردم شناسی، ادبیات عامیانه، موسیقی، رفتار شناسی و بسیاری دیگر از ارزشهاست و برای من که کارگردانی خوانده ام مهمترین بخش این اسناد این بود که سبب شد من با نیای نمایشی خود آشنا شوم چون عملا پیش از این چیزی در این مورد نمی دانستیم.
 
 پس این نسخ بعد دراماتیک هم دارند؟
 
- بله اساسا چون شبیه خوانی هنر مردمی است و به صورت گسترده با توده مردم سر و کار دارد. در این نسخه ها می توان دید که هنرمندان و شبیه خوانان چقدر خلاقیت به خرج داده اند و چقدر از ادبیات داستانیِ شبیه خوانی زمان خود فاصله گرفته و وارد ابعاد خلاقیت و نوآوری شده اند. این نشان دهنده تیزهوشی نویسنده و در درجه بعد شبیه گردان بوده است که از مرزهای چهارچوب های سنتی عدول نمی کرده و اما تن به کلیشه ها نیز نمی داده است. هم زمان و از طرفی دیگر بخش هایی پنهان مانده از تاریخ در این نسخ ها قابل مشاهده است، تاریخ رسمی تاریخ شاهان است و ما اینجا با تاریخ مردمان روبه رو هستیم. در عین حال شبیه خوانی یکی از جلوگاه های بزرگ دموکراسی در ایران بوده است، شما فقط در جایی مانند تکیه دولت می توانستید شاه و مردم عادی را کنار یکدیگر و گریه کنان برای یک واقعه ببینید. در حالی که در زندگی عادی معمولا مردم حتی به قصر شاهی هم نمی توانستند نزدیک شوند اما در این اجراها همه در تکیه دولت به شکلی دایره وار و در کنار یکدیگر بدون طبقه می ایستادند. 
 
این نمایشگاه اولین نمایشگاه برگزار شده از این نسخ است؟
 
خیر، پس از چاپ کتاب مجموعه دیگری نیز با نام «فهرست توصیفی شبیه نامه های پراکنده» توسط انتشارات مجلس و طبق پژوهش های من گردآوری و چاپ شد. در همان حین چون گالری کتابخانه مجلس افتتاح شده بود و مدیر کتابخانه دوست داشت هنر دیداری در آنجا گسترش پیدا کند پیشنهاد کردم تعدادی از شبیه نامه هایی که ارزشهای متفاوتی از بقیه داشت را انتخاب و به نمایش بگذاریم، اما چون شبیه نامه ها بسیار کوچک هستند و امکان ناخوانا شدن داشتند آنها را در ابعاد 50 در 70 چاپ کردیم که خواننده بتواند متن را بخواند و در پی این مسئله ناگزیر به طراحی شبیه نامه ها به شکل پوستر بودیم. نمایشگاه اول سال 90 در گالری کتابخانه مجلس برگزار شد و مهم ترین بازخورد آن نه گستره بازدیدکنندگان بلکه تاثیر اجتماعی ایجاد شده بود، این که عامه مردم بدانند شبیه نامه هم می تواند ارزشمند باشد. سپس در سال 91 برای دوم در همایش «شبیه پژوهی» این نمایشگاه را برگزار کردیم و پس از آن به کرمان و بم رفتیم. امسال به این نتیجه رسیدیم که این نمایشگاه را برگزار کنیم اما خیلی سخت بود چرا که جو فرهنگی که امروز در آن زیست می کنیم از هشت سال پیش خیلی سخت تر شده است، بودجه های فرهنگی نسبت به آن زمان به شدت کاهش یافته و هزینه ها نسبت به آن سال ها به طور چشمگیری افزایش یافته است و برای همین یک نمایشگاه ساده و کم هزینه نیازمند کمک و همراهی اینهمه سازمان و نهاد است. 
 
یکی از مسایلی که همیشه دغدغه هنرمندان بوده و هست، نوع ارتباط گیری با مخاطب است، شما در حال برگزاری نمایشگاهی هستید با موضوع شبیه خوانی که در محرم برپا می شود، آیا این نمایشگاه صرفا یک نمایشگاه پوستر است یا بنا دارید بر اساس این شبیه نامه ها اجراهایی نیز طراحی شود؟ 
 
در تعریف برنامه ما اجرا پیش بینی نشده است چون در دهه ای به سر می بریم که همه اجراگران گاهی تا چهار اجرا در روز دارند و سرشان شلوغ است ولی یک برنامه گسترده تر از این دیده بودیم با اجراهای نمونه وار از مجلسی نمونه با متنی درجه یک و اجراگران برتر که به شکل کارگردانی شده اجرا شود. بخش مهمی از این متن هایی که شناسایی شده اند متونی هستند که به نظر من همه به روز هستند و همین امروز اگر درست و در جای خود اجرا شوند، برای مخاطب جذاب خواهند بود.
 
گفتید یکسری از شبیه نامه ها امضا و مهر داشته اند، آیا کسی از این هنرمندان بوده اند که نام آشنا باشند؟
 
بله، نام آشنا بوده اند اما افسانه هایی اطرافشان تنیده شده است، البته افسانه به معنی خوب آن؛ به نظر می رسد تا امروزی که با یکدیگر صحبت می کنیم، تنها سندهای واقعی یافته شده از میرزا محمد تقی تعزیه گردان که شبیه گردان دوره محمدشاه و اوایل دوره ناصری و مهم تر از آن برادرزاده اش میرزا محمدباقر معین البکا در این مجموعه یافته شده است.
 
ایشان شخصیت شناخته شده ای است، از نسخه های او چه چیزهایی به دست آمده است؟
 
ما تابحال از این هنرمندان سند نداشتیم و چون سندی وجود نداشت بزرگان ما با حدس و گمان از اینها یاد می کردند و همه می گفتند که این دو نفر تغییر و تحول بسیاری در شبیه خوانی ایجاد کرده اند اما سندی دال بر این گفته وجود نداشت و شواهد تنها سینه به سینه نقل شده بود. ما اینجا برای اولین بار نسخه های این دو را پیدا کردیم که دست نویس خود آنها بود و مهم تر از این نسخه ها حاشیه نگاری های دور و پشت آنهاست، هم اینکه از این نسخ متوجه شدیم معین البکا یک وظیفه بزرگتری داشت که ما تا به امروز نمی دانستیم، او به نوعی وظیفه مدیریت تعزیه کشور را بر عهده داشته و نسخه های تازه را معین البکا می بایست با اصطلاح «خط معین البکا صحیح است» تایید می کرد و زیر آن نکات ضعف مجلس را هم می نوشت، این نشان دهنده یکی از طلایه داران نقد دراماتیک در ایران است. او حتی در مجلس خود نیز چنین انتقاداتی را روا می داشت که نشانه خودآگاهی، دانش و اشرافی است که به فن خود داشته است.
 
محمدباقر معین البکا مرزهای شبیه خوانی را به یکباره افزایش می دهد و این عمل را از تعزیه خوانی که نوعی اجراگری دینی صرف است به شبیه خوانی تغییر می دهد که هنری دینی و پیشتاز است. در هنگام نوشتن مجلس ها مرتب در حال دگردیسی بوده و همپای جامعه رشد می کرده است، برای مثال در دوره قاجار جامعه با گسترش روابط دیپلماتیک روبه رو بود و دیگر تنها مخاطبان مسلمان در تکیه دولت حضور پیدا نمی کردند بلکه مخاطبان غیر مسلمان نیز در این مراسم برای تماشا حضور مییافتند پس معین البکا شخصیتی به نام زن نصرانی می نویسد که تمام خارجیان را تحت تاثیر خود قرار می دهد، یا حتی گوشه سفیر اروپایی را می نویسد. این تیزهوشی و پیشتازی هنرمندی است که از جامعه خود خیلی جلوتر است و حتی ابزاری تازه برای ارائه این هنر دینی تولید می کند، مثلا بالابری ایجاد می کند تا جبرئیل نه از روی زمین که از آسمان به زمین بیاید، حیوانات را وارد تعزیه می کند و به آنها نقش می دهد اما ما متاسفانه این نبوغ را طرد کردیم و اسنادش را نیز نگه نداشتیم. امروزه برای پیدا کردن یک سند عمری از ما تلف می‌شود.
 
گفتگو: آتنا کوچکی آدینا 
کلیدواژگان


نظرات

شما اولین نظر دهنده باشید.

نظر شما




شبکه‌های اجتماعی
Sroush Aparat Telegram Tiwtter Instagram
عضویت


© ۲۰۱۹ TheaterForum. All rights reserved
Developed by : w w w . d o r w e b . i r
اطلاعات تلفن Rss
خانه تئاتر



به ما بپیوندید : Sroush Aparat Telegram Tiwtter Instagram